Σε σύγκριση με τα παραδείγματα από τη Βόρεια Ευρώπη, το υπόβαθρο για τη δημιουργία δομών συνεργατικής κατοικίας στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη είναι λιγότερο ευνοϊκό. Παρατηρούνται ελλείψεις στη σχετική νομοθεσία, στη δυνατότητα χρηματοδότησης, καθώς και στην παράδοση σε αντίστοιχα εγχειρήματα. Με γνώμονα αυτό, θεωρούμε ότι τα παραδείγματα από τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης βρίσκονται πιο κοντά στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε στην Ελλάδα. 
Το 2017, και με σκοπό να αντιμετωπίσουν συλλογικά αυτές τις προκλήσεις, ομάδες πολιτών και συλλογικότητες από την Πράγα, την Λιουμπλιάνα, το Βελιγράδι, και την Βουδαπέστη δημιούργησαν το ΜΟΒΑ, ένα δίκτυο πρωτοπόρων δομών συνεργατικής κατοικίας.
Το 2020, το ΜΟΒΑ απέκτησε τη νομική μορφή ‘European Cooperative Society’ (Ευρωπαϊκή Συνεταιριστική Εταιρία).
Εκτός από τις τέσσερις συλλογικότητες συνεργατικής κατοικίας, μέλος του ΜΟΒΑ είναι και το Zadruga za etično financiranje (Cooperative for Ethical financing, Zagreb), o μεγαλύτερος συνεταιρισμός στην Κροατία με 1400 μέλη, που μοιράζονται το ενδιαφέρον για τη δημιουργία μια οικονομίας βασισμένης στην κοινωνική και περιβαλλοντική υπευθυνότητα, τη δημοκρατία, τη διαφάνεια και την αλληλεγγύη. Η συμμετοχή στο δίκτυο ΜΟΒΑ ανοίγει, για κάθε ένα από τα μέλη του, τη δυνατότητα άντλησης μεγαλύτερων χρηματοδοτήσεων σε τοπικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, καθώς και τη δυνατότητα διαμοιρασμού συλλογικών χρηματοδοτήσεων στα μέλη. Προαπαιτούμενο της εγγραφής στο δίκτυο είναι το μοντέλο του υποψήφιου συνεταιρισμού-μέλους να εξασφαλίζει τον μη-κερδοσκοπικό χαρακτήρα της κατοικίας. Το μοντέλο του ΜΟΒΑ βασίζεται στις παρακάτω αρχές:

• Συλλογική ιδιοκτησία: το ακίνητο αγοράζεται ή κατασκευάζεται από τον συνεταιρισμό.
• Ο συνεταιρισμός δρα ως εγγυητής του δανείου, προστατεύοντας τα μέλη από το ρίσκο.
• Η συμμετοχή στον συνεταιρισμό προσφέρει μακροχρόνια χρήση του διαμερίσματος, άρα και οικιστική ασφάλεια.
• Τα μέλη συμβάλουν μέσω μιας μηνιαίας συνεισφοράς, καθώς και με μια προκαταβολή.
• Τα πάγια έξοδα κρατούνται σε χαμηλό επίπεδο, εξασφαλίζοντας διαμερίσματα σε προσιτές τιμές.

Γιατί μας ενδιαφέρει: To δίκτυο ΜΟΒΑ έχει αναπτύξει ένα καινούργιο χρηματοδοτικό μηχανισμό, το MOBA Accelerator, με σκοπό να στηρίξει τα μέλη του. Σ’ αυτόν, θα μπορούσαν δυνητικά να έχουν πρόσβαση και ομάδες από την Ελλάδα που θα εγγράφονταν στο δίκτυο.

Αναγνωρίζοντας τη συμβατότητα των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν τα μέλη του ΜΟΒΑ με αυτές που έχουμε χαρτογραφήσει στην Ελλάδα, η ομάδα του CoHab ξεκίνησε ένα πρόγραμμα ανταλλαγής τεχνογνωσίας με τα μέλη του MOBA (CoHab meets MOBA), οργανώνοντας μια σειρά συνεντεύξεων με μέλη από την κάθε μια από τις πέντε ομάδες. Παράλληλα, μέλη του CoHab συμμετείχαν σε δύο από τις γενικές συνελεύσεις του ΜΟΒΑ ως παρατηρήτριες/τες.

Όπως θα δούμε παρακάτω, η κάθε συλλογικότητα βρίσκεται σε διαφορετικό στάδιο εξέλιξης των δομών της συλλογικής/συνεργατικής κατοικίας.

Rákóczi Kollektíva, Βουδαπέστη

Η Rákóczi Kollektíva ξεκίνησε το 2012 να αυτοοργανώνεται με σκοπό τη δημιουργία δομών συνεργατικής κατοικίας στην Ουγγαρία. Το πρώτο σπίτι, όπου κατοικούν 7 άτομα, αγοράστηκε το 2018 με άμεσα δάνεια από γνωστούς, χωρίς καθόλου τραπεζικό δανεισμό. Καθώς η Rákóczi Kollektíva βρίσκεται στην διαδικασία δημιουργίας δεύτερου σπιτιού, στόχος είναι να φτιαχτεί ένας οργανισμός ομπρέλα στον οποίο θα υπάγονται, ως νομικές μορφές, και τα δύο σπίτια. Αυτός, επίσης, θα εξασφαλίζει τον μη κερδοσκοπικό χαρακτήρα της κατοικίας και θα αναλάβει τη διαμεσολάβηση στη διαδικασία.

Γιατί μας ενδιαφέρει: χρηματοδότηση χωρίς τραπεζικό δανεισμό & μικρό σχήμα

Η εύρεση χρηματοδότησης αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες δυσκολίες, όπως αναφέρουν δυο μέλη της ομάδας σε σχετικό άρθρο τους: ‘Παρότι η συλλογικότητα διαπραγματεύτηκε τη δυνατότητα δανειοδότησης από τράπεζες στην Ουγγαρία για πολλά χρόνια, τελικά κανένα χρηματοπιστωτικό ίδρυμα δεν υποστήριξε τη διαδικασία δημιουργίας τoυ πρωτοπόρου μοντέλου. Γι’ αυτό τον λόγο, καταλήξαμε στην χρήση ιδίων πόρων και  ιδιωτικών δανείων (από φίλους)’. 
Αυτή η μορφή δανεισμού είναι επισφαλής, καθώς οι δανειστές μπορούν οποιαδήποτε στιγμή να αποσύρουν το κεφάλαιό τους. Η ιδιοκτησία του ακινήτου ανήκει συλλογικά στους ιδιοκτήτες και όχι στη νομική μορφή ενός συνεταιρισμού, κάτι που καθιστά λιγότερο “καθαρό” το μοντέλο. Για να αντιμετωπίσουν την έλλειψη κεφαλαίου, όρισαν ένα μικρό ελάχιστο απαιτούμενο ποσό το οποίο χρειάζεται να καταθέσει αρχικά ο/η κάθε ένοικος/ενοικιάστρια, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο συμμετοχής με μεγαλύτερο ποσό, ανάλογα με τις δυνατότητες της καθεμιάς. Αυτό δεν επηρεάζει τις διαδικασίες συμμετοχής που είναι ισότιμες.

Pósfai, Zsuzsanna, Csaba Jelinek. 2020. Tenant housing cooperative model in Hungary, Peripheral Studies 1. 66.

Ko Gradi Grad (Who Builds the City), Βελιγράδι

Το Ko Gradi Grad (Who Builds the City, Βελιγράδι) ξεκίνησε το 2010 ως μια πλατφόρμα συζήτησης για το δικαίωμα στην πόλη, η οποία σταδιακά επικεντρώθηκε στην έρευνα και προώθηση από-τα-κάτω λύσεων στο ζήτημα της κατοικίας στη Σερβία. Από το 2012, επεξεργάζονται το μοντέλο συνεταιριστικής κατοικίας Pametnija Zgrada (Smarter Building), με στόχο την πρόσβαση σε προσιτή κατοικία στη Σερβία. Αν και δεν υπάρχει κάποιο ήδη υλοποιημένο έργο, το Pametnija Zgrada συστάθηκε νομικά ως συνεταιρισμός το 2019, ενώ παράλληλα, μέσω διαφόρων δράσεων προώθησης και ενημέρωσης, έχει δημιουργηθεί ένα δυνητικό target group που αριθμεί έως και 150.000 άτομα μόνο στο Βελιγράδι.

Γιατί μας ενδιαφέρει: H ομάδα έχει αναπτύξει ένα σύνθετο open source εργαλείο για τον υπολογισμό του business plan ενός συνεταιριστικού εγχειρήματος, και είναι διαθέσιμο στο site του ΜΟΒΑ. 

Sdílené domy, Πράγα

Η συλλογικότητα Sdílené domy (Shared Houses) αγόρασε το πρώτο της ακίνητο τον Μάρτιο του 2022, μετά από πολλά χρόνια γραφειοκρατικών εμποδίων. Το ακίνητο είναι ένα παλιό ξενοδοχείο που θα αναμορφωθεί για να φιλοξενήσει 15 ανεξάρτητα διαμερίσματα, έναν κοινό χώρο, ξενώνα, γραφεία για οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, καθώς και έναν χώρο για δημόσιες εκδηλώσεις πολιτικού χαρακτήρα.

Γιατί μας ενδιαφέρει: Αξιοποίηση του δικτύου ΜΟBA για χρηματοδότηση
Η αγορά του ακινήτου έγινε δυνατή μέσω της υποστήριξης ενός γερμανικού ιδρύματος, και ένα κομμάτι τής χρηματοδότησης για την ανακαίνιση θα προέλθει από το νέο κοινό χρηματοδοτικό εργαλείο του MOBA. Είναι η πρώτη φορά που μια συλλογικότητα-μέλος κάνει χρήση της κοινής χρηματοδότησης. Πριν από αυτό, και για πολλά χρόνια, η συλλογικότητα προσπαθούσε ανεπιτυχώς να εξασφαλίσει δάνειο από τράπεζα της Τσεχίας. 

Zadrugator, Ljubljana

Tο εγχείρημα του Ζadrugator ξεκίνησε το 2014, από μια παρέα φοιτητών. Το 2016 μετατράπηκε σε κοινωνική συνεταιριστική επιχείρηση, με σκοπό τη δημιουργία του πρώτου εγχειρήματος συνεταιριστικής κατοικίας στη Σλοβενία. Η πρότασή τους στοχεύει στην κατασκευή 30-40 διαμερισμάτων για περίπου 110 κατοίκους, σε γη παραχωρημένη από το Δημόσιο Στεγαστικό Ταμείο του Δήμου της Ljubljana. Έχει υπολογιστεί ότι οι μελλοντικοί ένοικοι θα συμμετάσχουν με αγορά συνεταιριστικής μερίδας αξίας 10-20% της αξίας της μονάδας κατοικίας (για διαμέρισμα 50m2 αντιστοιχούν ~10-20.000€), και με ενοίκιο που δεν θα ξεπερνά τα 8€/ m2, που ισοδυναμεί με το 60% των τρεχόντων ενοικίων στην αγορά. Επίσης, θα περιλαμβάνει έναν πυρήνα διαμερισμάτων για ηλικιωμένους, το οποίο επεξεργάζονται σε συνεργασία με μια ομάδα ενδιαφερόμενων συνταξιούχων.

Γιατί μας ενδιαφέρει: Δημόσια συνηγορία και προσπάθεια για αλλαγή του νόμου υπέρ των συνεταιρισμών κατοικίας

Η ομάδα του Zadrugator ξεκίνησε τις προσπάθειές της σε ένα αρκετά αντίξοο θεσμικό περιβάλλον, όπως το δικό μας. Με στόχο τη μεγαλύτερη απεύθυνση της πρότασής τους και τη δημιουργία ενός προσιτού οικονομικά πρωτοτύπου (ώστε να μπορεί να υλοποιηθεί και σε άλλες πόλεις της Σλοβενίας), έχουν επεξεργαστεί ένα σχέδιο νόμου, που δυστυχώς δεν ψηφίστηκε, λόγω της αλλαγής κυβέρνησης το 2019. Το σχέδιο νόμου για τους στεγαστικούς συνεταιρισμούς προβλέπει τη δυνατότητα δωρεάν - ή σε πολύ οικονομική τιμή - παραχώρηση γης από το Δημόσιο, τη δημιουργία και εξασφάλιση μηχανισμών χρηματοδότησης (από το Δημόσιο Στεγαστικό Ταμείο, από ηθικές συνεταιριστικές τράπεζες κ.α.). Η θεσμική αυτή πρωτοβουλία πλαισιώνεται από τη διοργάνωση πολλών δημόσιων δράσεων ευαισθητοποίησης γύρω από το ζήτημα της κατοικίας.