Υπάρχουν στην Ελλάδα αντίστοιχα εγχειρήματα;

Προς το παρόν, και απ’ όσο γνωρίζουμε, όχι. Έχουν αρχίσει όμως να δημιουργούνται ομάδες με διαφορετικά χαρακτηριστικά, που αντιλαμβάνονται όλο και περισσότερο τη συνεργατική και συνεταιριστική κατοικία ως μια πραγματική εναλλακτική. Όχι μόνο για την αντιμετώπιση των στεγαστικών τους προβλημάτων ή την πρόσβαση σε οικονομικά προσιτή κατοικία, αλλά κυρίως γιατί νιώθουν την ανάγκη να πειραματιστούν με πιο συλλογικούς, δημοκρατικούς, αλληλέγγυους τρόπους διαβίωσης.

Πως μπορώ να συμμετέχω σε έναν συνεταιρισμό;

Στον συνεταιρισμό μπορεί κάποια/ος  να συμμετέχει είτε ως ένοικος είτε ως μέλος του υποστηρικτικού δικτύου.
Η συμμετοχή των μελών ενός ευρύτερου δικτύου ή του οργανισμού-ομπρέλα (εάν υπάρχει), συνήθως απαιτεί την καταβολή μιας μικρής ετήσιας συνδρομής. Μέσα από αυτή, μπορεί ο καθένας και η καθεμιά να στηρίξει τον σκοπό, να επωφεληθεί από υπηρεσίες και παροχές που προσφέρει ο συνεταιρισμός (π.χ. δικαίωμα χρήσης κάποιων κοινόχρηστων χώρων, προτεραιότητα σε υπηρεσίες φροντίδας), να αποκτήσει δικαίωμα ενοικίασης σε περίπτωση απελευθέρωσης κάποιας κατοικίας, και να δικτυωθεί με άλλους ενδιαφερόμενους για τη δημιουργία νέου εγχειρήματος κατοικίας. Η συμμετοχή ως ένοικος/ενοικιάστρια, πέρα από το ενοίκιο ή/και μέρισμα που καταβάλλεται, συνεπάγεται και μεγαλύτερη συμμετοχή στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Σε κάθε περίπτωση, και για όλα τα μέλη, η αρχή της αυτοοργάνωσης συνεπάγεται την ενεργητική εμπλοκή τους στην διαχείριση του συνεταιρισμού ή της κοινής κατοικίας.

Πόσο εύκολα μπορώ να αποχωρήσω από τον συνεταιρισμό;

Η διαδικασία αποχώρησης μέλους από συνεταιρισμό ή συνεργαστικό στεγαστικό εγχείρημα ορίζεται από το καταστατικό. Ένα μέλος μπορεί να αποχωρήσει ανά πάσα στιγμή και να του επιστραφεί το αρχικό μέρισμα με το οποίο είχε εισέλθει. Στο καταστατικό ορίζεται το χρονικό διάστημα έγκαιρης ενημέρωσης του συνεταιρισμού, ώστε να υπάρξει ο χρόνος για να βρεθεί αντικαταστάτρια/της ή να συγκεντρωθεί το απαιτούμενο ποσό (ιδιαίτερα αν είναι μεγάλο και δεν καλύπτεται από το αποθεματικό). Σε κάποιες περιπτώσεις, υπάρχει η προϋπόθεση να έχει βρεθεί αντικαταστάτης του μέλους πριν την αποχώρηση, ώστε να διασφαλίζεται η οικονομική βιωσιμότητα του εγχειρήματος. Ωστόσο, στα παραδείγματα που γνωρίζουμε, υπάρχει συνήθως μια αρκετά μεγάλη λίστα αναμονής μελών που ενδιαφέρονται να μείνουν στο συνεργατικό εγχείρημα σε περίπτωση που αδειάσει κάποια κατοικία. 

Πώς επιλέγονται οι κάτοικοι;

Ο κάθε συνεταιρισμός ορίζει στο καταστατικό του τον τρόπο επιλογής των ενοίκων. Τα κριτήρια είναι συνήθως πολλαπλά, και έχουν να κάνουν με την κοινή αντίληψη για το όραμα, τον τρόπο οργάνωσης της κοινής διαβίωσης, και τη δέσμευση στην τήρηση των υποχρεώσεων που προβλέπονται για τα μέλη-κατοίκους από το καταστατικό. Σε μικρότερα εγχειρήματα είναι ακόμα πιο σημαντική η γνωριμία με το νέο μέλος/ένοικο, και γι’ αυτό απαιτείται μια περίοδος γνωριμίας, πέρα από τη συνέντευξη, 

Μπορώ να μείνω για λίγο στον συνεταιρισμό;

Στους συνεταιρισμούς ενοικίου, η διάρκεια παραμονής εξαρτάται από το συμβόλαιο μίσθωσης όπως και σε μια ενοικιαζόμενη κατοικία. Ωστόσο, προτιμούνται οι ένοικοι που επιθυμούν να δεσμευτούν για μεγαλύτερα διαστήματα. Οι λόγοι είναι πρακτικοί, αλλά αφορούν και την καλλιέργεια συνεκτικών σχέσεων. Επίσης, κάποιοι συνεταιρισμοί διαθέτουν ξενώνες για βραχυχρόνια διαμονή επισκεπτών. 

Πόσα χρήματα χρειάζονται;

Το κόστος ενός στεγαστικού εγχειρήματος περιλαμβάνει, κατά κύριο λόγο, τα χρήματα που θα χρειαστούν για το αρχικό κεφάλαιο απόκτησης, ανακαίνισης ή/και κατασκευής του ακινήτου. Σε αυτό θα πρέπει να υπολογιστούν: α) τα κόστη μελέτης και νομικής ίδρυσης του φορέα, μαζί με τον σχεδιασμό της συλλογικής κοινότητας, β) τα κόστη αγοράς (εφόσον δεν πρόκειται για παραχώρηση) του ακινήτου, γ) το μελετητικό και κατασκευαστικό κόστος, και δ) άλλα κόστη που σχετίζονται με τις διαδικασίες δανειοδότησης, φορολογία, κλπ. Η παραγωγή γίνεται από τον συνεταιρισμό χωρίς εργολαβικό όφελος ή άλλο κέρδος, ενώ διάφορα κόστη (π.χ. μελέτες, τεχνικές και οικοδομικές εργασίες) μπορεί να γίνουν από τα μέλη. Η παραχώρηση του ακινήτου, μέσω της σύμπραξη με δημόσιο ή μη-κερδοσκοπικό κοινωνικό φορέα, μπορεί να μειώσει σημαντικά το αρχικό κόστος. Περισσότερες λεπτομέρειες για τα στοιχεία του π/υ και του οικονομικού προγραμματισμού ενός εγχειρήματος, μπορείτε να δείτε στο Cohab Toolkit.

Μπορεί ο συνεταιρισμός να λάβει άμεσο δάνειο από μέλη;

Ναι, μπορεί. Το άμεσο δάνειο από μέλη ή υποστηρικτές του εγχειρήματος είναι ιδιωτικό συμφωνητικό, αρκεί το δάνειο να δικαιολογείται από το πόθεν έσχες του δανειστή. Ο άμεσος δανεισμός ή ομότιμος δανεισμός χρησιμοποιείται συχνά από μικρής κλίμακας εγχειρήματα, κυρίως για τη συγκέντρωση της συνεισφοράς που απαιτείται για την αρχική επένδυση (π.χ. το ποσοστό ενός τραπεζικού δανείου). 

Μπορώ να κληροδοτήσω το συνεταιριστικό διαμέρισμα που διαμένω σε κάποια/ον εκτός του συνεταιρισμού;

Το διαμέρισμα στο οποίο διαμένει ένα μέλος δεν του ανήκει. Ανήκει στο συνεταιρισμό. Συνεπώς, με τον θάνατο ή την αποχώρηση ενός μέλους, το διαμέρισμα παραμένει στον συνεταιρισμό. Τα άμεσα σχετιζόμενα πρόσωπα έχουν προτεραιότητα στο να αποφασίσουν αν θα διατηρήσουν την συνεταιριστική μερίδα ή/και το συμβόλαιο παραχώρησης χώρου. Αν όχι, το ποσό που αντιστοιχεί στη συνεταιριστική μερίδα επιστρέφεται στα πρόσωπα-κληρονόμους και ο συνεταιρισμός αποφασίζει από κοινού ποιο θα είναι το επόμενο μέλος/ένοικος.

Μπορούν να γίνουν συνεταιρισμοί σε πολυκατοικίες;

Ναι, είναι εφικτό είτε ενσωματώνοντας μεμονωμένα διαμερίσματα σε έναν συνεταιρισμό (βλ. για παράδειγμα Wogeno, Ζυρίχη) είτε μετατρέποντας το σύνολο του κτιρίου σε συνεταιρισμό, εφόσον πρόκειται για ενιαία ιδιοκτησία. 

Η ιδιοκτησία και η διαχείριση της πολυκατοικίας από έναν συλλογικό φορέα-συνεταιρισμό αλλάζει ριζικά και ουσιαστικά τις σχέσεις μεταξύ των κατοίκων, συγκριτικά με το τυπικό μοντέλο της πολυκατοικίας που αναπτύχθηκε στη βάση της ατομικής, οριζόντιας και πολυ-διασπασμένης ιδιοκτησίας. Η συλλογική ιδιοκτησία και διαχείριση της πολυκατοικίας υπερβαίνει το ζήτημα των αντικρουόμενων συμφερόντων μεμονωμένων ιδιοκτητών (π.χ. απροθυμία για πληρωμή θέρμανσης/κοινοχρήστων από ιδιοκτήτη κλειστού ή κενού διαμερίσματος, εκμετάλλευση μέσω airbnb εις βάρος των υπολοίπων, περιπτώσεις θεσμικών ιδιοκτητών που είναι απόντες). Όλοι και όλες οι κάτοικοι, κατέχοντας μερίδιο του συνεταιρισμού και όχι του κτιρίου, έχουν κοινό συμφέρον ως προς το συνολικό ακίνητο.

Η επιλογή επανάχρησης ενός υφιστάμενου κτιρίου, εκτός από πιο οικονομική (εφόσον είναι σε σχετικά καλή κατάσταση), έχει και χαμηλότερο περιβαλλοντικό αντίκτυπο. Μάλιστα, όσο μεγαλύτερο το κτίριο τόσο περισσότερα ιδιωτικά διαμερίσματα και κοινόχρηστοι χώροι μπορούν να δημιουργηθούν. Επίσης, η αρχιτεκτονική δομή της πολυκατοικίας -σκελετός beton arme με μη στατικούς τοίχους- επιτρέπει μεγαλύτερη ευελιξία στην διαμόρφωση νέων κατόψεων, συγκριτικά με παλαιότερα πέτρινα κτίρια που έχουν πιο περιορισμένη δυνατότητα παρέμβασης. 

Πόσο κοστίζει το ενοίκιο;

Το ενοίκιο ή η μηνιαία συνεισφορά στον συνεταιρισμό εξαρτάται από: α) το αρχικό κόστος απόκτησης και ανακατασκευής του κτιρίου (ανάλογα με το χρονικό πλάνο αποπληρωμής της αρχικής επένδυσης), β) τα λειτουργικά κόστη, και γ) τα επιπλέον ποσά για το ταμείο αλληλεγγύης και τη δημιουργία αποθεματικού (για έκτακτες ανάγκες, επιστροφή μερισμάτων σε περιπτώσεις αποχώρησης, άμεσα δάνεια, υλοποίηση σχεδίων αναβάθμισης και επέκτασης του συνεταιρισμού).

Επιβαρύνεται ο κάθε ένοικος-μέτοχος του συνεταιριστικού φορέα με φορολογία για το μερίδιο του;

Κατά τη διαμόρφωση του μοντέλου, επιδιώκεται η επιλογή μιας νομικής μορφής ή νομικού σχήματος στο οποίο δεν προβλέπεται φορολογία μεμονωμένα για τα μέλη του συνεταιρισμού. Για παράδειγμα, μια ΚΟΙΝΣΕΠ δεν διανέμει μερίσματα στα μέλη, επομένως δεν φορολογούνται. Σε οποιαδήποτε άλλη μορφή εμπορικής εταιρείας, υπάρχει φορολογία από τη στιγμή που υπάρχει διανομή κεφαλαιουχικών κερδών. Η ειδική/ευνοϊκή φορολογική μεταχείριση των συνεργατικών εγχειρημάτων (π.χ. απαλλαγή της φορολογίας ακινήτων ή της φορολογίας εισοδημάτων από ενοίκια) αποτελεί βασικό εργαλείο στήριξης της ανάπτυξής τους και τεκμηριώνεται με βάση τον κοινωφελή τους σκοπού (δηλ. την παροχή οικονομικά προσιτής, ασφαλούς και αξιοπρεπούς κατοικίας στα μέλη).

Τι νομική ευθύνη έχω;

Στόχος των συνεργατικών μορφών κατοικίας είναι το ρίσκο (της επένδυσης για την παραγωγή και διαχείριση της κατοικίας) να αναλαμβάνεται συλλογικά και να περιορίζεται η ατομική ευθύνη (νομική ή οικονομική) των μελών σε περίπτωση χρέους του συνεργατικού ή συνεταιριστικού στεγαστικού φορέα. Στις νομικές μορφές περιορισμένης ευθύνης (πχ Κοινσεπ, ΕΠΕ), σε αντίθεση με τις απεριόριστης ευθύνης όπου αναλαμβάνεται εξ’ ολοκλήρου και απεριόριστα από τα μέλη,  το μεγαλύτερο ρίσκο μπορεί να είναι η απώλεια της συνεταιριστικής μερίδας ανάλογα με την αρχική συνεισφορά των μελών (ή πολλαπλάσιο αυτής, αν έχει συμφωνηθεί κάτι τέτοιο στο καταστατικό). Εκτός από ειδικές περιπτώσεις (όπως πτώχευση ή οφειλές των μελών προς τον συνεταιρισμό), τα μέλη, εφόσον θελήσουν να αποχωρήσουν, μπορούν ανά πάσα στιγμή να λάβουν το ποσό που είχαν αρχικά καταβάλει.